Οι τοιχογραφίες του Giotto στο Παρεκκλήσι degli Scrovegni, ιστορία προς ιστορία

Κοιτάξτε πρώτα ψηλά: ο γαλάζιος θόλος και τα μετάλλιά του

Πριν κοιτάξετε έστω και μία ιστορία, κοιτάξτε ψηλά. Η ημικυλινδρική καμάρα είναι ζωγραφισμένη σαν ένας βαθύς γαλάζιος ουρανός διάσπαρτος με οκτάκτινα αστέρια. Η ίδια η περιγραφή του παρεκκλησίου την αποκαλεί γαλάζιο μανδύα από αστέρια. Μέσα σε αυτόν τον ουρανό είναι ζωγραφισμένα μετάλλια. Δύο απεικονίζουν τον Χριστό και τη Madonna και το Παιδί. Τα υπόλοιπα φιλοξενούν επτά προφήτες της Παλαιάς Διαθήκης και τον Ιωάννη τον Βαπτιστή.

Η περιγραφή του παρεκκλησίου στη Wikipedia ερμηνεύει την οροφή ως την όγδοη ημέρα, τον χρόνο της αιωνιότητας: οι προφήτες είναι πλανήτες, και ο Χριστός και η Παναγία είναι δύο ήλιοι. Δεν χρειάζεστε τη θεολογία για να το νιώσετε. Το μπλε δίνει τον τόνο σε όλο τον χώρο και είναι το χρώμα που οι περισσότεροι θυμούνται.

Αφιερώστε ένα ολόκληρο λεπτό και μετά προσέξτε ότι το μπλε δεν είναι καν παντού. Μεγάλο μέρος του ultramarine του Giotto εφαρμόστηκε σε στεγνό σοβά αντί για νωπό, γι' αυτό έχει ξεφλουδίσει γρηγορότερα από τα άλλα χρώματα μέσα σε επτά αιώνες. Γι' αυτό ορισμένοι ουρανοί στις σκηνές παρακάτω φαίνονται ανομοιόμορφοι ή γκριζωποί. Δεν φταίνε τα μάτια σας.

Πώς διαβάζεται η ιστορία: τέσσερις ζώνες, ξεκινώντας από την αψίδα

Το παρεκκλήσι είναι ένας ενιαίος χώρος, λίγο λιγότερο από 21 μέτρα μήκος και περίπου 8,4 μέτρα πλάτος, ώστε από το κέντρο να μπορείτε να δείτε σχεδόν τα πάντα. Ο Giotto οργάνωσε τους τοίχους σε τέσσερις ζώνες, με 38 αφηγηματικές πινακίδες που διηγούνται τις ιστορίες της Μαρίας και του Χριστού. Σταθείτε αντικριστά στο ιερό. Ο τοίχος στα δεξιά σας, με τα ψηλά παράθυρα, είναι ο νότιος τοίχος. Ο τοίχος στα αριστερά σας είναι ο βόρειος τοίχος.

Η ιστορία ξεκινά ψηλά στην θριαμβευτική αψίδα πάνω από το ιερό, με μια ασυνήθιστη σκηνή: τον Θεό Πατέρα να στέλνει τον Αρχάγγελο Γαβριήλ στη Μαρία. Στη συνέχεια συνεχίζεται κατά μήκος της επάνω ζώνης του νότιου τοίχου με τον Ιωακείμ και την Άννα, τους γονείς της Παναγίας, και συνεχίζεται στην επάνω ζώνη του βόρειου τοίχου με τα πρώτα χρόνια της ζωής της Παναγίας. Πίσω στην αψίδα έρχονται ο Ευαγγελισμός, ο Γαβριήλ στη μία πλευρά και η Μαρία στην άλλη, ενώ εκεί είναι ζωγραφισμένη και η Επίσκεψη καθώς και ο Ιούδας να πληρώνεται για την προδοσία του. Η μεσαία ζώνη και στους δύο τοίχους αφηγείται τα παιδικά χρόνια και τη δημόσια δράση του Χριστού. Η κάτω ζώνη δείχνει τα Πάθη και την Ανάσταση, τελειώνοντας με την Πεντηκοστή στον βόρειο τοίχο. Πιο κάτω, στο επίπεδο του εδάφους, βρίσκονται οι Κακίες και οι Αρετές.

Διαβάστε κάθε ζώνη από αριστερά προς τα δεξιά. Ο Χριστός εμφανίζεται ως επί το πλείστον σε προφίλ, και τα μάτια του δείχνουν συνεχώς προς τα δεξιά, κάτι που μοιάζει σχεδιασμένο για να σας τραβά προς το επόμενο επεισόδιο. Αν χάσετε το σημείο σας, βρείτε τον και ακολουθήστε το βλέμμα του.

Η συνάντηση στη Χρυσή Πύλη και η Σφαγή των Αθώων

Ξεκινήστε από την επάνω ζώνη του νότιου τοίχου. Οι πρώτες πινακίδες διηγούνται πώς ο Ιωακείμ διώχνεται από τον ναό, καταφεύγει ανάμεσα σε βοσκούς, και πώς ένας άγγελος λέει στην Άννα ότι θα γίνει μητέρα. Στην έκτη πινακίδα το ζευγάρι συναντιέται στη Χρυσή Πύλη των Ιεροσολύμων και φιλιέται. Το κείμενο του ίδιου του παρεκκλησίου ξεχωρίζει την τρυφερότητα αυτού του φιλιού ως παράδειγμα της νέας προσοχής του Giotto στο ανθρώπινο συναίσθημα. Προσέξτε πόσο κοντά είναι τα πρόσωπά τους και πώς τα σώματά τους γέρνουν το ένα προς το άλλο.

Κατεβείτε στη μεσαία ζώνη του ίδιου τοίχου για τη Σφαγή των Αθώων. Το παρεκκλήσι ξεχωρίζει την απελπισία των μητέρων μέσα στα δάκρυα, και μόλις τις δείτε δεν θα τις ξεχάσετε. Έπειτα αναζητήστε τον στρατιώτη που σέρνει ένα βρέφος από την ουρλιάζουσα μητέρα του. Ο Giotto τον ζωγράφισε με το κεφάλι τραβηγμένο μέσα στους ώμους και μια έκφραση ντροπής. Ακόμη και ο δολοφόνος επιτρέπεται να νιώσει κάτι. Είναι μία από τις σκληρότερες εικόνες του χώρου και μία από τις πιο ανθρώπινες.

Το Φιλί του Ιούδα και ο Θρήνος

Στην κάτω ζώνη του νότιου τοίχου, βρείτε το Φιλί του Ιούδα. Εντοπίζεται εύκολα: ο φαρδύς κίτρινος μανδύας του Ιούδα τυλίγεται γύρω από τον Ιησού καθώς γέρνει προς το μέρος του. Τα βλέμματά τους κλειδώνονται, ακίνητα και επίμονα, ενώ το πλήθος γύρω τους γεμίζει λόγχες, ράβδους και πυρσούς. Ο Ιούδας, ήρεμος και νέος στις προηγούμενες σκηνές, έχει τώρα ένα τραχύ, σχεδόν ζωώδες πρόσωπο και έχει χάσει το φωτοστέφανό του. Κοιτάξτε ξανά και θα βρείτε τον Πέτρο να κόβει το αυτί του Μάλχου, του υπηρέτη του αρχιερέα, και έναν άνδρα να φυσά κέρας στα δεξιά.

Στην κάτω ζώνη του βόρειου τοίχου βρίσκεται ο Θρήνος, που συχνά χαρακτηρίζεται ως η πιο δραματική σκηνή του κύκλου. Ο Χριστός κείται χαμηλά στα αριστερά. Η Παναγία τον κρατά και φέρνει το πρόσωπό της ακριβώς πάνω στο δικό του. Η Μαρία η Μαγδαληνή αγκαλιάζει τα πόδια του. Ο Άγιος Ιωάννης γέρνει μπροστά και πετά τα χέρια του πίσω. Μια γυμνή βραχώδης ράχη κατεβαίνει διαγώνια στην εικόνα και οδηγεί το βλέμμα σας κατευθείαν στα δύο πρόσωπα. Πάνω, άγγελοι στριφογυρίζουν από θλίψη, και ένα μικρό δέντρο πάνω δεξιά είναι νεκρό.

Προσέξτε τις δύο μορφές στο προσκήνιο με την πλάτη γυρισμένη σε εσάς. Είναι συμπαγείς όγκοι, που κάθονται στον πραγματικό χώρο ανάμεσα σε εσάς και το σώμα. Η ιταλική Wikipedia σημειώνει ότι αυτή η σκηνή, απελευθερωμένη από τη βυζαντινή ακαμψία, έγινε πρότυπο για γενιές μεταγενέστερων ζωγράφων.

Οι Αρετές και οι Κακίες στους κάτω τοίχους

Οι περισσότεροι προσπερνούν βιαστικά το κάτω μέρος των τοίχων. Μην το κάνετε. Ο Τζότο ζωγράφισε εδώ 14 μορφές σε grisaille, ένα μονόχρωμο γκρι που μιμείται μαρμάρινα αγάλματα, καθεμία σε ένα μαρμάρινο πλαίσιο σαν καθρέφτη με το λατινικό της όνομα γραμμένο από πάνω. Οι Αρετές βρίσκονται στον νότιο τοίχο: Φρόνηση, Ανδρεία, Εγκράτεια, Δικαιοσύνη, Πίστη, Αγάπη και Ελπίδα. Οι Κακίες τις αντικρίζουν στον βόρειο τοίχο: Ανοησία, Αστάθεια, Οργή, Αδικία, Απιστία, Φθόνος και Απόγνωση.

Κοιτάξτε τις ανά ζεύγη κατά μήκος της αίθουσας. Η Δικαιοσύνη και η Αδικία αντικρίζονται στο ακριβές κέντρο του παρεκκλησίου. Η Αστάθεια είναι μια νεαρή γυναίκα που γλιστράει πάνω σε μια μπάλα. Η Αγάπη συνθλίβει κάτω από τα πόδια της ένα πουγκί με χρήματα, ενώ στην άλλη άκρη της αίθουσας κόκκινες φλόγες καίνε κάτω από τον Φθόνο. Στη συνέχεια ακολουθήστε τους τοίχους προς την είσοδο: καθώς αντικρίζετε τη Δευτέρα Παρουσία, ο τοίχος των Αρετών οδηγεί στην πλευρά των ευλογημένων και ο τοίχος των Κακιών οδηγεί στην Κόλαση.

Η Δευτέρα Παρουσία και το ομοίωμα του Ενρίκο Σκροβένι

Τώρα γυρίστε. Πάνω από την πόρτα της εισόδου, γύρω από ένα τρίφωτο παράθυρο, η Δευτέρα Παρουσία καταλαμβάνει ολόκληρο τον δυτικό τοίχο. Ο Χριστός κάθεται στο κέντρο μέσα σε μια μάντορλα με άκρες ουράνιου τόξου που κρατούν άγγελοι, με τους δώδεκα αποστόλους ενθρονισμένους σε ημικύκλιο και πυκνές τάξεις αγγέλων από πάνω. Στην κορυφή, δύο άγγελοι ξεδιπλώνουν και τυλίγουν τον ουρανό σαν βαρύ ταπετσαρία, αποκαλύπτοντας πίσω του τους πολύτιμους χρυσούς τοίχους της ουράνιας Ιερουσαλήμ.

Πιο κάτω, ένας σταυρός που κρατούν δύο άγγελοι χωρίζει τον τοίχο. Οι ευλογημένοι βρίσκονται στα αριστερά καθώς κοιτάτε. Η Κόλαση βρίσκεται στα δεξιά, όπου η φωτιά χύνεται από τη μάντορλα του Χριστού σε ποτάμια που παρασύρουν τους καταδικασμένους προς τα κάτω. Αναζητήστε τους τοκογλύφους με λευκά πουγκιά χρημάτων δεμένα στον λαιμό τους και τον Ιούδα, κρεμασμένο. Ο Τζότο έφερε τη Δευτέρα Παρουσία, τον Παράδεισο και την Κόλαση σε έναν ενιαίο χώρο αντί να τις στοιβάξει σε ξεχωριστές ζώνες, όπως έκαναν παλαιότερες εκδοχές.

Χαμηλά στην πλευρά των ευλογημένων βρίσκεται ο χορηγός του παρεκκλησίου, Ενρίκο Σκροβένι. Μαζί με μια δεύτερη μορφή, πιθανώς κανόνα του Καθεδρικού της Πάντοβα, προσφέρει στην Παναγία ένα ομοίωμα του παρεκκλησίου, η οποία στέκεται με τον Άγιο Ιωάννη και την Αγία Αικατερίνη της Αλεξάνδρειας. Συγκρίνετε το ομοίωμα με την αίθουσα στην οποία στέκεστε: δείχνει μια μεγαλοπρεπέστερη αψίδα από αυτή που βλέπετε σήμερα. Η Wikipedia καταγράφει ότι ο Ενρίκο προόριζε την αψίδα για τον τάφο του.

Η Μαντόνα του Τζοβάνι Πιζάνο και ο Εσταυρωμένος που μετακινήθηκε

Στρέψτε το βλέμμα σας πάλι ψηλά στην αίθουσα, προς το ιερό, τον χώρο πέρα από την θριαμβευτική αψίδα. Εδώ το παρεκκλήσι φυλάσσει ένα γλυπτικό σύνολο του Τζοβάνι Πιζάνο, τη Μαντόνα με το Παιδί ανάμεσα σε δύο αγγέλους, σκαλισμένο στις αρχές του 1300. Ύστερα από τόσο ζωγραφικό χώρο, το σκαλιστό μάρμαρο είναι μια ήσυχη αλλαγή ρυθμού και αξίζει ένα λεπτό από τον χρόνο σας.

Ένα πράγμα που δεν θα δείτε είναι ο ζωγραφιστός Εσταυρωμένος του Τζότο. Κάποτε κρεμόταν στο παρεκκλήσι και τώρα βρίσκεται στα Musei Civici Eremitani, μια σύντομη βόλτα μακριά στο πρώην μοναστήρι των Ερημιτών. Κάθε εισιτήριο που πουλάμε περιλαμβάνει τα μουσεία Eremitani, οπότε προγραμματίστε χρόνο εκεί μετά την ώρα εισόδου σας για να το δείτε από κοντά.

Γιατί ο Τζότο είχε σημασία: χώρος, όγκος και συναίσθημα

Το κείμενο του παρεκκλησίου αναφέρει δύο επαναστάσεις. Η πρώτη είναι ο χώρος: ο Τζότο δείχνει βάθος και προοπτική που προαναγγέλλουν τη θεωρία της Αναγέννησης κατά εκατό χρόνια. Η δεύτερη είναι οι άνθρωποι, ζωγραφισμένοι με πραγματική σωματική παρουσία και αληθινό συναίσθημα. Παραδείγματά της είναι τα δύο που έχετε ήδη βρει: το φιλί στη Χρυσή Πύλη και οι θρηνούσες μητέρες στη Σφαγή των Αθώων.

Το λήμμα της Wikipedia για τον Τζότο το διατυπώνει με τον ίδιο τρόπο. Οι μορφές του είναι σταθερά τρισδιάστατες και δεν ακολουθούν βυζαντινά πρότυπα, και ο τρόπος με τον οποίο ζωγραφίζει το ανθρώπινο πρόσωπο και το συναίσθημα τον ξεχωρίζει από τους συγχρόνους του. Χαρακτηρίζει τις τοιχογραφίες των Σκροβένι ένα από τα κορυφαία αριστουργήματα της Πρώιμης Αναγέννησης. Το 2021 το παρεκκλήσι εντάχθηκε στον κατάλογο Μνημείων Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO με τις τοιχογραφίες του 14ου αιώνα της Πάντοβα.

Βοηθά επίσης να γνωρίζετε την κλίμακα του εγχειρήματος. Ο Τζότο ήταν στα μέσα της τρίτης δεκαετίας της ζωής του, δούλευε με ομάδα περίπου 40 συνεργατών και η ζωγραφική απαίτησε εκτιμώμενες 625 εργάσιμες ημέρες νωπού σοβά. Το κείμενο του παρεκκλησίου αναφέρει ότι ο κύκλος ζωγραφίστηκε σε περίπου δύο χρόνια, μεταξύ 1303 και 1305.

Ο Ενρίκο, ο πατέρας του Ρετζινάλντο και η Κόλαση του Δάντη

Ο Ενρίκο Σκροβένι ήταν ένας εύπορος τραπεζίτης από την Πάντοβα. Στις 6 Φεβρουαρίου 1300 αγόρασε γη δίπλα στο σημείο της παλιάς ρωμαϊκής αρένας, γι' αυτό το κτίριο ονομάζεται και Παρεκκλήσι της Αρένας. Έκτισε εκεί ένα παλάτι με αυτό το παρεκκλήσι προσαρτημένο, ως ιδιωτικό οικογενειακό ορατόριο και ταφικό μνημείο για τον ίδιο και τη σύζυγό του. Το παρεκκλήσι αφιερώθηκε στην Santa Maria della Carità στις 25 Μαρτίου 1303 και καθαγιάστηκε στις 25 Μαρτίου 1305.

Ο πατέρας του, ο Ρετζινάλντο, έχει μια λιγότερο κολακευτική θέση στη λογοτεχνία. Ο Δάντης τον τοποθέτησε ανάμεσα στους τοκογλύφους στο άσμα XVII της Κόλασης. Μια μακρά παράδοση λέει ότι η προσφορά του Ενρίκο στον τοίχο της Δευτέρας Παρουσίας είχε σκοπό να ξεπλύνει την αμαρτία της τοκογλυφίας της οικογένειας, και είναι δύσκολο να μην το σκεφτεί κανείς όταν βλέπει τους τοκογλύφους με τα πουγκιά τους στην Κόλαση. Δεν συμφωνούν όλοι οι μελετητές. Ο Giuliano Pisani επισημαίνει ότι το άσμα του Δάντη χρονολογείται λίγα χρόνια μετά την ολοκλήρωση του παρεκκλησίου, επομένως δεν μπορεί να ήταν το κίνητρο. Απολαύστε την ιστορία και κρατήστε την με επιφύλαξη.

Ένα πλάνο θέασης 15 λεπτών

Πριν μπείτε: παραλάβετε το εισιτήριό σας στο ταμείο των Musei Civici agli Eremitani, Piazza Eremitani 8, περίπου 100 μέτρα από το παρεκκλήσι, τουλάχιστον 30 λεπτά πριν από τη χρονική σας ζώνη. Βρεθείτε στο περίπτερο εισόδου του παρεκκλησίου τουλάχιστον 5 λεπτά πριν από τη χρονική σας ζώνη. Η καθυστερημένη άφιξη σημαίνει καμία είσοδο. Στη συνέχεια περνάτε 15 λεπτά σε αίθουσα αναμονής με κλιματικό έλεγχο, σε ομάδα έως 25 ατόμων, που είναι μια καλή στιγμή για να ξαναδιαβάσετε αυτό το πλάνο. Οι τσάντες αφήνονται στο βεστιάριο ή στα ντουλάπια, και οι φωτογραφίες για προσωπική χρήση επιτρέπονται χωρίς φλας.

Λεπτά 0 έως 2: σταθείτε στο κέντρο και κοιτάξτε ψηλά τον θόλο. Λεπτά 2 έως 4: στραφείτε προς το ιερό και διαβάστε την αψίδα του θριάμβου, τον Θεό που στέλνει τον Γαβριήλ, έπειτα τον Ευαγγελισμό. Λεπτά 4 έως 6: η επάνω ζώνη στα δεξιά σας, καταλήγοντας στη Χρυσή Πύλη. Λεπτά 6 έως 9: η Σφαγή των Αθώων και το Φιλί του Ιούδα στον ίδιο τοίχο, έπειτα ο Θρήνος απέναντι. Λεπτά 9 έως 11: οι Κακίες και οι Αρετές στο επίπεδο του εδάφους, ξεκινώντας από τη Δικαιοσύνη και την Αδικία στο κέντρο. Λεπτό 11 έως 12: η Madonna του Pisano στο πρεσβυτέριο.

Λεπτά 12 έως 15: γυρίστε και αφιερώστε τα τελευταία τρία λεπτά στη Δευτέρα Παρουσία. Βρείτε τον Χριστό στην αμυγδαλόσχημη δόξα του, τους αγγέλους που τυλίγουν τον ουρανό, την Κόλαση με τους τοκογλύφους και τον Ενρίκο να προσφέρει το ομοίωμά του. Έπειτα περάστε στους Eremitani για τον Εσταυρωμένο του Τζότο, όσο η αίθουσα είναι ακόμη νωπή στη μνήμη σας.