Freski Giotta w Kaplicy Scrovegnich, historia po historii

Najpierw spójrz w górę: błękitne sklepienie i jego medaliony

Zanim spojrzysz na choćby jedną historię, spójrz w górę. Sklepienie kolebkowe pomalowane jest jako głęboko błękitne niebo usiane ośmioramiennymi gwiazdami. Sam opis kaplicy nazywa je błękitnym płaszczem gwiazd. W to niebo wpisane są malowane medaliony. Dwa przedstawiają Chrystusa oraz Madonnę z Dzieciątkiem. Pozostałe mieszczą siedmiu proroków Starego Testamentu i Jana Chrzciciela.

Opis kaplicy w Wikipedii odczytuje sufit jako ósmy dzień, czas wieczności: prorocy to planety, a Chrystus i Dziewica to dwa słońca. Nie trzeba znać teologii, by to poczuć. Błękit nadaje ton całemu wnętrzu i jest kolorem, który zapamiętuje najwięcej osób.

Poświęć mu całą minutę, a potem zauważ, że błękit nie jest nawet wszędzie. Wiele z ultramaryny Giotta zostało nałożone na suchy tynk, a nie na mokry, dlatego przez siedem stuleci odpadło szybciej niż pozostałe kolory. To dlatego niektóre niebiosa w scenach poniżej wyglądają nierówno lub szarawo. Z twoimi oczami wszystko w porządku.

Jak czytać opowieść: cztery poziomy, począwszy od łuku

Kaplica to jedno pomieszczenie, niespełna 21 metrów długości i około 8,4 metra szerokości, więc ze środka ogarniesz niemal wszystko. Giotto zorganizował ściany w czterech poziomach, a 38 paneli narracyjnych opowiada historie Maryi i Chrystusa. Stań twarzą do ołtarza. Ściana po twojej prawej, z wysokimi oknami, to ściana południowa. Ściana po twojej lewej to ściana północna.

Opowieść zaczyna się wysoko na łuku triumfalnym nad ołtarzem, niezwykłą sceną: Bóg Ojciec posyła Archanioła Gabriela do Maryi. Następnie biegnie wzdłuż górnego poziomu ściany południowej z Joachimem i Anną, rodzicami Dziewicy, i kontynuuje na górnym poziomie ściany północnej z wczesnym życiem Maryi. Na łuku pojawiają się Zwiastowanie, Gabriel po jednej stronie i Maryja po drugiej, a także Nawiedzenie i Judaszowi wypłacane srebrniki za zdradę. Środkowy poziom obu ścian opowiada dzieciństwo i działalność Chrystusa. Dolny poziom ukazuje Mękę i Zmartwychwstanie, kończąc Zesłaniem Ducha Świętego na ścianie północnej. Poniżej, na poziomie posadzki, znajdują się Wady i Cnoty.

Każdy poziom czytaj od lewej do prawej. Chrystus jest przeważnie ukazany z profilu, a jego wzrok nieustannie kieruje się w prawo, co zdaje się celowo popychać cię ku następnemu epizodowi. Jeśli zgubisz miejsce, znajdź go i podążaj za jego spojrzeniem.

Spotkanie przy Złotej Bramie i Rzeź niewiniątek

Zacznij na górnym poziomie ściany południowej. Pierwsze panele opowiadają, jak Joachim zostaje wypędzony ze świątyni, chroni się wśród pasterzy i jak anioł oznajmia Annie, że zostanie matką. W szóstym panelu małżonkowie spotykają się przy Złotej Bramie Jerozolimy i całują. Tekst samej kaplicy wskazuje czułość tego pocałunku jako przykład nowej wrażliwości Giotta na ludzkie uczucia. Spójrz, jak blisko są ich twarze i jak ich ciała przylgają do siebie.

Przejdź do środkowego poziomu tej samej ściany, do Rzezi niewiniątek. Kaplica wyróżnia rozpacz matek we łzach, a gdy je zobaczysz, nie zapomnisz ich. Potem odszukaj żołnierza wyrywającego dziecko z rąk krzyczącej matki. Giotto namalował go z głową wciśniętą w ramiona i wyrazem wstydu. Nawet zabójcy wolno coś czuć. To jeden z najtrudniejszych obrazów w tym wnętrzu i zarazem jeden z najbardziej ludzkich.

Pocałunek Judasza i Opłakiwanie

Na dolnym poziomie ściany południowej znajdź Pocałunek Judasza. Łatwo go rozpoznać: szeroki żółty płaszcz Judasza otacza Jezusa, gdy ten się pochyla. Ich spojrzenia się spotykają, nieruchome i przenikliwe, podczas gdy tłum wokół nich jeży się od włóczni, kijów i pochodni. Judasz, spokojny i młody w wcześniejszych scenach, ma teraz ordynarną, niemal zwierzęcą twarz i utracił aureolę. Przyjrzyj się uważnie, a odnajdziesz Piotra odcinającego ucho Malchusowi, słudze arcykapłana, oraz mężczyznę dmącego w róg po prawej.

Na dolnym poziomie ściany północnej znajduje się Opłakiwanie, często nazywane najbardziej dramatyczną sceną cyklu. Chrystus leży nisko po lewej. Dziewica podtrzymuje go i przybliża swoją twarz tuż do jego twarzy. Maria Magdalena tuli jego stopy. Święty Jan pochyla się do przodu i odrzuca ramiona do tyłu. Nagi skalny grzbiet biegnie ukośnie w dół obrazu i kieruje wzrok wprost na dwie twarze. Powyżej aniołowie wiją się z żalu, a małe drzewo w prawym górnym rogu jest martwe.

Zwróć uwagę na dwie postacie na pierwszym planie, odwrócone do Ciebie plecami. To masywne bryły, zajmujące realną przestrzeń między Tobą a bryłą. Włoska Wikipedia odnotowuje, że ta scena, uwolniona od bizantyjskiej sztywności, stała się wzorem dla pokoleń późniejszych malarzy.

Wady i cnoty na dolnych ścianach

Większość ludzi przechodzi obok dolnej części ścian, nie zatrzymując się. Nie rób tego. Giotto namalował tu 14 postaci w grisaille — monochromatycznej szarości imitującej marmurowe posągi — każdą w lustrzanej marmurowej ramie z łacińskim imieniem wypisanym powyżej. Cnoty znajdują się na południowej ścianie: Roztropność, Męstwo, Wstrzemięźliwość, Sprawiedliwość, Wiara, Miłość i Nadzieja. Wady naprzeciwko nich na ścianie północnej: Głupota, Niestałość, Gniew, Niesprawiedliwość, Niewierność, Zazdrość i Rozpacz.

Spójrz na nie parami po przeciwnych stronach kaplicy. Sprawiedliwość i Niesprawiedliwość stoją naprzeciw siebie dokładnie pośrodku kaplicy. Niestałość to młoda kobieta przechylająca się na kuli. Miłość miażdży stopami sakiewkę z pieniędzmi, podczas gdy po drugiej stronie pod Zazdrością płoną czerwone płomienie. Następnie podążaj wzrokiem wzdłuż ścian ku wejściu: gdy staniesz twarzą do Sądu Ostatecznego, ściana Cnót prowadzi ku stronie błogosławionych, a ściana Wad ku Piekłu.

Sąd Ostateczny i model Enrica Scrovegniego

Teraz odwróć się. Nad drzwiami wejściowymi, wokół trójdzielnego okna, Sąd Ostateczny wypełnia całą zachodnią ścianę. Chrystus siedzi w centrum w otoczonej tęczą mandorli podtrzymywanej przez aniołów, a dwunastu apostołów zasiada w półkolu, powyżej zaś tłoczne zastępy aniołów. Na samym szczycie dwóch aniołów odchyla i zwija niebo niczym ciężką tapetę, odsłaniając za nim wysadzane klejnotami złote mury niebieskiego Jeruzalem.

Poniżej krzyż trzymany przez dwóch aniołów dzieli ścianę. Błogosławieni są po lewej stronie, gdy patrzysz. Piekło jest po prawej, gdzie ogień wypływa z mandorli Chrystusa rzekami, które wciągają potępionych w dół. Wypatruj lichwiarzy z białymi sakiewkami pieniędzy zawieszonymi na szyjach oraz Judasza, powieszonego. Giotto połączył Sąd, Raj i Piekło we wspólną przestrzeń, zamiast układać je w osobnych pasach, jak czyniły starsze wersje.

Nisko po stronie błogosławionych znajduje się fundator kaplicy, Enrico Scrovegni. Wraz z drugą postacią, być może kanonikiem katedry w Padwie, ofiarowuje Maryi model kaplicy; Maryja stoi w towarzystwie św. Jana i św. Katarzyny Aleksandryjskiej. Porównaj model z pomieszczeniem, w którym stoisz: ukazuje on okazalszą absydę niż ta, którą widzisz dziś. Wikipedia odnotowuje, że Enrico zamierzał umieścić w absydzie swój grobowiec.

Madonna Giovanniego Pisano i Krucyfiks, który się przeniósł

Przenieś wzrok z powrotem ku prezbiterium, przestrzeni za łukiem triumfalnym. Kaplica przechowuje tu grupę rzeźbiarską Giovanniego Pisano — Madonnę z Dzieciątkiem między dwoma aniołami, wyrzeźbioną na początku XIV wieku. Po takiej ilości malowanej przestrzeni rzeźbiony marmur jest cichą zmianą tempa i wart jest chwili Twojego czasu.

Jedną rzeczą, której nie zobaczysz, jest namalowany Krucyfiks Giotta. Niegdyś wisiał w kaplicy, a obecnie znajduje się w Musei Civici Eremitani, krótki spacer stąd, w dawnym klasztorze eremitów. Każdy bilet, który sprzedajemy, obejmuje muzea Eremitani, więc zaplanuj tam czas po swoim wejściu, aby zobaczyć go z bliska.

Dlaczego Giotto miał znaczenie: przestrzeń, ciężar i uczucie

Tekst samej kaplicy wymienia dwie rewolucje. Pierwsza to przestrzeń: Giotto ukazuje głębię i perspektywę, wyprzedzając teorię renesansu o sto lat. Druga to ludzie, namalowani z realną fizyczną obecnością i prawdziwymi emocjami. Jej przykładami są te dwa, które już znalazłeś: pocałunek przy Złotej Bramie i płaczące matki w Rzezi Niewiniątek.

Artykuł Wikipedii o Giocie ujmuje to tak samo. Jego postaci są wyraźnie trójwymiarowe i nie podążają za wzorcami bizantyjskimi, a jego sposób malowania ludzkiej twarzy i emocji wyróżniał go na tle współczesnych. Freski w kaplicy Scrovegnich nazywa jednym z najwybitniejszych arcydzieł wczesnego renesansu. W 2021 roku kaplica stała się częścią wpisanego na listę UNESCO dziedzictwa Padwy – czternastowiecznych cykli freskowych.

Warto też znać skalę przedsięwzięcia. Giotto był po trzydziestce, pracował z zespołem około 40 współpracowników, a malowanie zajęło szacunkowo 625 dni roboczych świeżego tynku. Tekst samej kaplicy podaje, że cykl powstał w ciągu około dwóch lat, między 1303 a 1305 rokiem.

Enrico, jego ojciec Reginaldo i Piekło Dantego

Enrico Scrovegni był zamożnym padewskim bankierem. 6 lutego 1300 roku kupił ziemię obok miejsca dawnej rzymskiej areny, dlatego budynek nazywa się także Kaplicą Areny. Zbudował tam pałac z przylegającą kaplicą jako prywatną rodzinną oratorię i pomnik nagrobny dla siebie i żony. Kaplica została poświęcona Santa Maria della Carità 25 marca 1303 roku i konsekrowana 25 marca 1305 roku.

Jego ojciec, Reginaldo, ma w literaturze mniej pochlebne miejsce. Dante umieścił go wśród lichwiarzy w XVII pieśni Piekła. Długa tradycja głosi, że ofiara Enrica na ścianie Sądu Ostatecznego miała zmazać rodzinny grzech lichwy, i trudno o tym nie myśleć, widząc lichwiarzy z sakiewkami w Piekle. Nie wszyscy badacze się z tym zgadzają. Giuliano Pisani zwraca uwagę, że pieśń Dantego powstała kilka lat po ukończeniu kaplicy, więc nie mogła być motywem. Ciesz się opowieścią i traktuj ją z przymrużeniem oka.

Plan zwiedzania na 15 minut

Przed wejściem: odbierz bilet w kasie Musei Civici agli Eremitani, Piazza Eremitani 8, około 100 metrów od kaplicy, co najmniej 30 minut przed swoim slotem. Bądź przy pawilonie wejściowym kaplicy co najmniej 5 minut przed swoim slotem. Spóźnienie oznacza brak wstępu. Następnie spędzasz 15 minut w klimatyzowanej poczekalni w grupie liczącej nie więcej niż 25 osób, co jest dobrą chwilą, by ponownie przeczytać ten plan. Torby zostawiasz w szatni lub szafkach, a zdjęcia do użytku osobistego są dozwolone bez lampy błyskowej.

Minuty 0–2: stań na środku i spójrz w górę na sklepienie. Minuty 2–4: zwróć się ku ołtarzowi i odczytaj łuk triumfalny, Boga posyłającego Gabriela, a następnie Zwiastowanie. Minuty 4–6: górny rząd po prawej, kończąc przy Złotej Bramie. Minuty 6–9: Rzeź Niewiniątek i Pocałunek Judasza na tej samej ścianie, potem Opłakiwanie naprzeciwko. Minuty 9–11: Wady i Cnoty na poziomie posadzki, zaczynając od Sprawiedliwości i Niesprawiedliwości pośrodku. Minuta 11–12: Madonna Pisana w prezbiterium.

Minuty 12–15: odwróć się i poświęć Sądowi Ostatecznemu ostatnie trzy minuty. Odnajdź Chrystusa w mandorli, aniołów zwijających niebo, Piekło z jego lichwiarzami i Enrica ofiarowującego swój model. Potem przejdź do Eremitani, by zobaczyć Ukrzyżowanie Giotta, póki wnętrze jest jeszcze świeże w twojej pamięci.