De fresco's van Giotto in de Scrovegni-kapel, verhaal na verhaal

Kijk eerst omhoog: het blauwe gewelf en zijn medaillons

Voordat u naar één enkel verhaal kijkt, kijkt u omhoog. Het tongewelf is beschilderd als een diepblauwe hemel bezaaid met achtpuntige sterren. De eigen beschrijving van de kapel noemt het een blauwe mantel van sterren. In die hemel zijn beschilderde medaillons aangebracht. Twee tonen Christus en de Madonna met Kind. De andere bevatten zeven oudtestamentische profeten en Johannes de Doper.

Wikipedia's beschrijving van de kapel duidt het plafond als de achtste dag, de tijd van de eeuwigheid: de profeten zijn planeten, en Christus en de Maagd zijn twee zonnen. Je hebt de theologie niet nodig om het te voelen. Het blauw zet de toon voor de hele ruimte, en het is de kleur die de meeste mensen zich herinneren.

Neem er een volle minuut voor, en merk dan op dat het blauw niet eens overal aanwezig is. Veel van Giotto's ultramarijn werd op droge in plaats van natte pleister aangebracht, waardoor het in zeven eeuwen sneller is afgebladderd dan de andere kleuren. Daarom zien sommige luchten in de taferelen eronder er vlekkerig of grijsachtig uit. Er is niets mis met je ogen.

Hoe het verhaal loopt: vier registers, beginnend op de boog

De kapel is één ruimte, net geen 21 meter lang en ongeveer 8,4 meter breed, dus je kunt bijna alles vanuit het midden in je opnemen. Giotto ordende de wanden in vier registers, met 38 verhalende panelen die de verhalen van Maria en Christus vertellen. Ga met je gezicht naar het altaar staan. De wand rechts van je, met de hoge vensters, is de zuidwand. De wand links van je is de noordwand.

Het verhaal begint hoog op de triomfboog boven het altaar, met een ongewone scène: God de Vader die de aartsengel Gabriël naar Maria zendt. Daarna loopt het langs het bovenste register van de zuidwand met Joachim en Anna, de ouders van de Maagd, en vervolgt het op het bovenste register van de noordwand met het vroege leven van de Maagd. Terug op de boog komen de Annunciatie, Gabriël aan de ene kant en Maria aan de andere, en ook de Visitatie en het betalen van Judas voor zijn verraad zijn daar geschilderd. Het middelste register op beide wanden vertelt de kinderjaren en het openbare leven van Christus. Het onderste register toont het Lijden en de Verrijzenis, eindigend met Pinksteren op de noordwand. Daaronder, op ooghoogte, zijn de Ondeugden en Deugden.

Lees elk register van links naar rechts. Christus wordt meestal in profiel weergegeven, en zijn ogen wijzen voortdurend naar rechts, wat ontworpen lijkt om je naar de volgende episode te trekken. Als je je plaats kwijtraakt, zoek hem dan en volg zijn blik.

De ontmoeting bij de Gouden Poort en de Kindermoord

Begin op het bovenste register van de zuidwand. De eerste panelen vertellen hoe Joachim uit de tempel wordt verdreven, zijn toevlucht zoekt bij herders, en hoe een engel aan Anna zegt dat zij moeder zal worden. In het zesde paneel ontmoeten de twee elkaar bij de Gouden Poort van Jeruzalem en kussen elkaar. De eigen tekst van de kapel wijst op de tederheid van deze kus als een voorbeeld van Giotto's nieuwe aandacht voor menselijk gevoel. Kijk hoe dicht hun gezichten bij elkaar zijn, en hoe hun lichamen naar elkaar toe leunen.

Zak af naar het middelste register van dezelfde wand voor de Kindermoord. De kapel belicht de wanhoop van de wenende moeders, en als je ze eenmaal ziet, zul je ze niet vergeten. Zoek dan de soldaat die een baby wegsleept van zijn schreeuwende moeder. Giotto schilderde hem met zijn hoofd in zijn schouders getrokken en een uitdrukking van schaamte. Zelfs de moordenaar mag iets voelen. Het is een van de heftigste beelden in de ruimte, en een van de meest menselijke.

De Kus van Judas en de Bewening

Zoek op het onderste register van de zuidwand de Kus van Judas. Hij is makkelijk te herkennen: de brede gele mantel van Judas sluit zich om Jezus heen terwijl hij naar voren leunt. Hun blikken zijn op elkaar gericht, stil en indringend, terwijl de menigte om hen heen krioelt van lansen, stokken en fakkels. Judas, kalm en jong in de eerdere scènes, heeft nu een grof, bijna dierlijk gezicht, en hij is zijn aureool kwijt. Kijk nog eens goed en je zult Petrus vinden die het oor van Malchus, de dienaar van de hogepriester, afsnijdt, en een man die rechts op een hoorn blaast.

Op het onderste register van de noordwand is de Bewening, vaak de meest dramatische scène van de cyclus genoemd. Christus ligt laag aan de linkerkant. De Maagd houdt hem vast en brengt haar gezicht vlak bij het zijne. Maria Magdalena wiegt zijn voeten. Sint-Jan buigt naar voren en gooit zijn armen naar achteren. Een kale rotskam loopt diagonaal door het beeld en leidt je blik recht naar de twee gezichten. Boven kronkelen engelen van verdriet, en een klein boompje rechtsboven is dood.

Let op de twee figuren op de voorgrond, met hun rug naar u toe. Het zijn massieve gestalten, die in de echte ruimte tussen u en het lichaam in zitten. De Italiaanse Wikipedia merkt op dat deze scène, bevrijd van de Byzantijnse stijfheid, een model werd voor generaties latere schilders.

De Deugden en Ondeugden op de lagere wanden

De meeste mensen lopen rechtstreeks langs de onderkant van de wanden. Doe dat niet. Giotto schilderde hier 14 figuren in grisaille, een monochroom grijs dat eruitziet als marmeren beelden, elk in een spiegelachtige marmeren lijst met de Latijnse naam erboven. De Deugden staan op de zuidwand: Voorzichtigheid, Standvastigheid, Matigheid, Rechtvaardigheid, Geloof, Liefde en Hoop. De Ondeugden staan ertegenover op de noordwand: Dwaasheid, Wispelturigheid, Woede, Onrechtvaardigheid, Ongeloof, Afgunst en Wanhoop.

Bekijk ze in paren tegenover elkaar in de ruimte. Rechtvaardigheid en Onrechtvaardigheid staan tegenover elkaar precies in het midden van de kapel. Wispelturigheid is een jonge vrouw die van een bal glijdt. Liefde verplettert een geldbuidel onder haar voeten, terwijl aan de overkant rode vlammen onder Afgunst branden. Volg dan de wanden richting de ingang: als u naar het Laatste Oordeel kijkt, leidt de wand van de Deugden naar de zijde van de gezaligden en de wand van de Ondeugden naar de Hel.

Het Laatste Oordeel en het model van Enrico Scrovegni

Draai u nu om. Boven de toegangsdeur, rond een drielichtvenster, vult het Laatste Oordeel de hele westwand. Christus zit in het midden in een regenboogomrande mandorla, vastgehouden door engelen, met de twaalf apostelen op tronen in een halve cirkel en daarboven dichte rijen engelen. Helemaal bovenaan trekken twee engelen de hemel terug en rollen hem op als zwaar behang, waardoor de met juwelen bezette gouden muren van het hemelse Jeruzalem erachter zichtbaar worden.

Daaronder verdeelt een kruis, vastgehouden door twee engelen, de wand. De gezaligden bevinden zich links als u kijkt. De Hel is rechts, waar vuur uit Christus' mandorla stroomt in rivieren die de verdoemden naar beneden sleuren. Let op de woekeraars met witte geldbuidels om hun nek, en op Judas, opgehangen. Giotto bracht het Oordeel, het Paradijs en de Hel samen in één gedeelde ruimte in plaats van ze in afzonderlijke banden te stapelen, zoals oudere versies deden.

Laag aan de zijde van de gezaligden staat de opdrachtgever van de kapel, Enrico Scrovegni. Samen met een tweede figuur, mogelijk een kanunnik van de kathedraal van Padua, biedt hij een model van de kapel aan de Maagd, die daar staat met Sint-Jan en Sint-Catharina van Alexandrië. Vergelijk het model met de ruimte waarin u staat: het toont een grootser apsisuiteinde dan wat u vandaag ziet. Wikipedia vermeldt dat Enrico de apsis bedoeld had voor zijn graftombe.

Giovanni Pisano's Madonna, en het Crucifix dat verhuisde

Laat uw blik teruggaan door de ruimte naar het priesterkoor, de ruimte voorbij de triomfboog. Hier bewaart de kapel een beeldengroep van Giovanni Pisano, de Madonna met Kind tussen twee engelen, gebeeldhouwd in het begin van de 1300s. Na zoveel geschilderde ruimte is het gebeeldhouwde marmer een rustige afwisseling, en het is een minuut van uw tijd waard.

Iets wat u niet zult zien, is Giotto's geschilderde Crucifix. Het hing ooit in de kapel en bevindt zich nu in de Musei Civici Eremitani, op korte loopafstand in het voormalige klooster van de Eremitani-broeders. Elk ticket dat wij verkopen omvat de musea van de Eremitani, dus plan tijd in na uw tijdslot om het van dichtbij te bekijken.

Waarom Giotto ertoe deed: ruimte, gewicht en gevoel

De eigen tekst van de kapel noemt twee revoluties. De eerste is ruimte: Giotto toont diepte en perspectief die de renaissance­theorie honderd jaar vooruitlopen. De tweede is de mens, geschilderd met echte lichamelijke aanwezigheid en echte emotie. De voorbeelden daarvan zijn de twee die u al hebt gevonden: de kus bij de Golden Gate en de wenende moeders in de Kindermoord van Bethlehem.

Wikipedia's artikel over Giotto zegt het op dezelfde manier. Zijn figuren zijn solide driedimensionaal en volgen geen Byzantijnse modellen, en zijn manier om het menselijk gezicht en emotie te schilderen onderscheidde hem van zijn tijdgenoten. Het noemt de fresco's van de Scrovegni een van de hoogste meesterwerken van de vroege renaissance. In 2021 werd de kapel onderdeel van het UNESCO-werelderfgoed van de veertiende-eeuwse frescocycli van Padua.

Het helpt ook om de omvang van het werk te kennen. Giotto was halverwege de dertig, werkte met een team van ongeveer 40 medewerkers, en het schilderen vergde naar schatting 625 werkdagen met verse pleister. De eigen tekst van de kapel zegt dat de cyclus in ongeveer twee jaar werd geschilderd, tussen 1303 en 1305.

Enrico, zijn vader Reginaldo en Dante's Inferno

Enrico Scrovegni was een welgestelde Paduaanse bankier. Op 6 februari 1300 kocht hij grond naast de plek van het oude Romeinse amfitheater, waardoor het gebouw ook de Arenakapel wordt genoemd. Hij bouwde daar een paleis met deze kapel eraan vast, als privé-familieoratorium en als grafmonument voor zichzelf en zijn vrouw. De kapel werd op 25 maart 1303 gewijd aan Santa Maria della Carità en op 25 maart 1305 ingewijd.

Zijn vader, Reginaldo, heeft een minder flatteuze plek in de literatuur. Dante plaatste hem onder de woekeraars in canto XVII van de Inferno. Een lange traditie wil dat Enrico's gave op de wand van het Laatste Oordeel bedoeld was om de zonde van woeker van de familie uit te wissen, en het is moeilijk er niet aan te denken wanneer u de woekeraars met hun geldbuidels in de Hel ziet. Niet elke geleerde is het daarmee eens. Giuliano Pisani wijst erop dat Dante's canto enkele jaren na de voltooiing van de kapel dateert, dus kan die niet het motief zijn geweest. Geniet van het verhaal, en houd het licht vast.

Een kijkplan van 15 minuten

Voordat u naar binnen gaat: haal uw ticket op bij het ticketkantoor van de Musei Civici agli Eremitani, Piazza Eremitani 8, ongeveer 100 meter van de kapel, minstens 30 minuten voor uw tijdslot. Wees minstens 5 minuten voor uw tijdslot bij het entreegebouw van de kapel. Bij late aankomst is toegang niet mogelijk. Vervolgens brengt u 15 minuten door in een klimaatgeregelde wachtruimte in een groep van maximaal 25 personen, een goed moment om dit plan nog eens door te lezen. Tassen gaan in de garderobe of kluisjes, en foto's voor persoonlijk gebruik zijn toegestaan zonder flits.

Minuut 0 tot 2: ga in het midden staan en kijk omhoog naar het gewelf. Minuut 2 tot 4: richt u naar het altaar en lees de triomfboog, God die Gabriël zendt, en dan de Annunciatie. Minuut 4 tot 6: de bovenste rij aan uw rechterkant, eindigend bij de Golden Gate. Minuut 6 tot 9: de Kindermoord van Bethlehem en de Kus van Judas op dezelfde wand, en dan de Bewening ertegenover. Minuut 9 tot 11: de Ondeugden en Deugden op de begane grond, beginnend met Rechtvaardigheid en Onrechtvaardigheid in het midden. Minuut 11 tot 12: de Pisano-Madonna in het presbyterium.

Minuut 12 tot 15: draai u om en geef het Laatste Oordeel uw laatste drie minuten. Zoek Christus in zijn mandorla, de engelen die de hemel oprollen, de Hel met haar woekeraars, en Enrico die zijn model aanbiedt. Steek dan over naar de Eremitani voor Giotto's Crucifix terwijl de ruimte nog vers in uw geheugen ligt.