Giotto'nun Scrovegni Şapeli'ndeki freskleri, hikâye hikâye

Önce yukarı bakın: mavi tonoz ve yuvarlak madalyonları

Tek bir hikâyeye bakmadan önce yukarı bakın. Beşik tonoz, sekiz köşeli yıldızlarla bezeli koyu mavi bir gökyüzü olarak resmedilmiş. Şapelin kendi tanımı buna yıldızlardan bir mavi pelerin diyor. Bu gökyüzüne resmedilmiş yuvarlak madalyonlar yerleştirilmiş. İkisinde İsa ve Meryem ile Çocuk İsa görülüyor. Diğerlerinde yedi Eski Ahit peygamberi ve Vaftizci Yahya yer alıyor.

Wikipedia'nın şapel hakkındaki anlatımı, tavanı sekizinci gün, yani sonsuzluk zamanı olarak yorumlar: peygamberler gezegenlerdir, İsa ile Meryem ise iki güneştir. Bunu hissetmek için ilahiyat bilgisine ihtiyacınız yok. Mavi, tüm mekânın tonunu belirler ve çoğu insanın hatırladığı renk de odur.

Tam bir dakika ayırın, sonra mavinin her yerde bile olmadığını fark edin. Giotto'nun ultra marine boyasının büyük bölümü ıslak sıva yerine kuru sıva üzerine uygulanmıştı; bu yüzden yedi yüzyıl boyunca diğer renklerden daha hızlı döküldü. Aşağıdaki sahnelerde bazı gökyüzünün yer yer dökülmüş ya da grimsi görünmesinin nedeni budur. Gözlerinizde bir sorun yok.

Hikâyenin okunuşu: kemerden başlayarak dört sıra

Şapel tek bir mekândır; uzunluğu 21 metrenin hemen altında, genişliği yaklaşık 8,4 metredir, yani neredeyse her şeyi ortadan görebilirsiniz. Giotto duvarları dört sıra hâlinde düzenlemiş, Meryem ile İsa'nın hikâyelerini anlatan 38 anlatı paneli yerleştirmiştir. Sunağa dönük durun. Sağınızdaki duvar, yüksek pencereleriyle güney duvarıdır. Solunuzdaki duvar ise kuzey duvarıdır.

Hikâye, sunağın üzerindeki zafer kemerinin yükseklerinde, sıra dışı bir sahneyle başlar: Baba Tanrı, Başmelek Cebrail'i Meryem'e gönderir. Ardından güney duvarının en üst sırasında Meryem'in anne babası Joachim ile Anna ile devam eder, kuzey duvarının en üst sırasında ise Meryem'in erken yaşamıyla sürer. Kemerin üzerine geri dönüldüğünde Müjde sahnesi gelir; bir yanda Cebrail, diğer yanda Meryem, ayrıca Ziyaret ve Yahuda'ya ihaneti karşılığında para ödenmesi de orada resmedilmiştir. Her iki duvarın orta sırası İsa'nın çocukluğunu ve hizmetini anlatır. Alt sıra, Çilesi ve Dirilişi gösterir ve kuzey duvarında Pentekost ile sona erer. Bunun altında, zemin seviyesinde, Erdemsizlikler ve Erdemler yer alır.

Her sırayı soldan sağa okuyun. İsa çoğunlukla profilden gösterilir ve bakışları sürekli sağa yönelir; bu, sizi bir sonraki sahneye çekmek için tasarlanmış gibi görünür. Yerinizi kaybederseniz onu bulun ve bakışlarını takip edin.

Altın Kapı'da Buluşma ve Masumların Katli

Güney duvarının en üst sırasından başlayın. İlk paneller Joachim'in tapınaktan kovuluşunu, çobanlar arasında sığınak buluşunu ve bir meleğin Anna'ya anne olacağını müjdeleyişini anlatır. Altıncı panelde çift, Kudüs'ün Altın Kapısı'nda buluşur ve öpüşür. Şapelin kendi metni, bu öpüşmedeki şefkati Giotto'nun insan duygularına gösterdiği yeni özenin bir örneği olarak öne çıkarır. Yüzlerinin ne kadar yakın olduğuna ve bedenlerinin birbirine nasıl yaslandığına bakın.

Masumların Katli için aynı duvarın orta sırasına inin. Şapel, annelerin gözyaşları içindeki çaresizliğini özellikle vurgular; onları bir kez gördüğünüzde unutamazsınız. Ardından bir bebeği çığlık atan annesinden sürükleyen askeri arayın. Giotto onu başı omuzlarına gömülmüş ve utanç dolu bir ifadeyle resmetmiştir. Katil bile bir şeyler hissetmeye izin verilmiştir. Bu, mekândaki en zorlu imgelerden biri ve en insani olanlardan biridir.

Yahuda'nın Öpüşü ve Ağıt

Güney duvarının alt sırasında Yahuda'nın Öpüşü'nü bulun. Fark etmesi kolaydır: Yahuda'nın geniş sarı pelerini, öne eğilirken İsa'nın etrafını sarar. Gözleri hareketsiz ve dikkatle kilitlenir; çevrelerindeki kalabalık ise mızraklar, sopalar ve meşalelerle diken dikendir. Önceki sahnelerde sakin ve genç olan Yahuda artık kaba, neredeyse hayvani bir yüze sahiptir ve halesini kaybetmiştir. Bir kez daha bakın; Petrus'un baş rahibin hizmetkârı Malchus'un kulağını kestiğini ve sağda boynuz çalan bir adamı göreceksiniz.

Kuzey duvarının alt sırasında, çoğu zaman döngünün en dramatik sahnesi olarak anılan Ağıt yer alır. İsa solda yerde yatar. Meryem onu tutar ve yüzünü onunkine iyice yaklaştırır. Mecdelli Meryem ayaklarını kucaklar. Aziz Yuhanna öne eğilir ve kollarını geriye savurur. Çıplak bir kaya sırtı resmin içinden çapraz olarak iner ve bakışınızı doğrudan iki yüze yönlendirir. Yukarıda melekler keder içinde kıvrılır ve sağ üstteki küçük bir ağaç kurumuştur.

Ön planda size sırtlarını dönmüş iki figürü fark edin. Onlar, sizinle gövde arasında gerçek mekânda yer alan somut kütlelerdir. İtalyan Wikipedia, Bizans katılığından kurtulmuş bu sahnenin sonraki ressam kuşakları için bir model hâline geldiğini belirtir.

Alt duvarlardaki Erdemsizlikler ve Erdemler

Çoğu insan duvarların alt kısmının önünden doğrudan geçip gider. Geçmeyin. Giotto burada, mermer heykelleri andıran tek renkli gri grisaille tekniğiyle 14 figür resmetmiştir; her biri, üzerinde Latince adı yazan ayna gibi bir mermer çerçeve içindedir. Erdemler güney duvarındadır: Sağgörü, Yiğitlik, Ölçülülük, Adalet, İnanç, Hayırseverlik ve Umut. Erdemsizlikler ise kuzey duvarında onların karşısındadır: Akılsızlık, Kararsızlık, Öfke, Adaletsizlik, İmansızlık, Kıskançlık ve Umutsuzluk.

Onları mekânın karşısında çiftler hâlinde inceleyin. Adalet ile Adaletsizlik şapelin tam ortasında birbirine bakar. Kararsızlık, bir topun üzerinde dengede duran genç bir kadındır. Hayırseverlik ayaklarının altında bir para kesesini ezerken, mekânın karşısında Kıskançlık'ın altında kızıl alevler yanar. Ardından duvarları girişe doğru takip edin: Son Yargı'ya baktığınızda, Erdemler duvarı kutsanmışların tarafına, Erdemsizlikler duvarı ise Cehennem'e götürür.

Son Yargı ve Enrico Scrovegni'nin maketi

Şimdi arkanızı dönün. Giriş kapısının üzerinde, üç ışıklı bir pencerenin çevresinde, Son Yargı tüm batı duvarını kaplar. İsa, meleklerin taşıdığı gökkuşağı kenarlı bir mandorlanın ortasında oturur; on iki havari yarım daire biçiminde tahtlarındadır ve üzerlerinde yoğun melek safları yükselir. En tepede iki melek gökyüzünü ağır bir duvar kâğıdı gibi aralayıp yukarı doğru sarar ve arkasından göksel Kudüs'ün mücevherlerle bezeli altın duvarlarını ortaya çıkarır.

Aşağıda, iki meleğin tuttuğu bir haç duvarı ikiye böler. Baktığınızda kutsanmışlar soldadır. Cehennem sağdadır; İsa'nın mandorlasından ateş, lanetlileri aşağı sürükleyen nehirlere dönüşerek akar. Boyunlarına beyaz para keseleri bağlanmış tefecileri ve asılmış Yahuda'yı arayın. Giotto, Yargı'yı, Cennet'i ve Cehennem'i eski versiyonlarda olduğu gibi ayrı şeritler hâlinde üst üste dizmek yerine tek bir ortak mekânda birleştirmiştir.

Kutsanmışlar tarafının alt kısmında şapelin banisi Enrico Scrovegni yer alır. Muhtemelen Padova Katedrali'nden bir kanon olan ikinci bir figürle birlikte, Aziz Yuhanna ve İskenderiyeli Aziz Katerina ile birlikte duran Meryem'e şapelin bir maketini sunar. Maketi içinde bulunduğunuz odayla karşılaştırın: maket, bugün gördüğünüzden daha görkemli bir apsis sonu gösterir. Wikipedia, Enrico'nun apsisi kendi mezarına ev sahipliği yapması için tasarladığını kaydeder.

Giovanni Pisano'nun Madonna'sı ve yerinden edilen Haç

Bakışlarınızı odanın içinde yukarıya, zafer kemerinin ötesindeki alan olan presbiteriyuma doğru kaydırın. Şapel burada, 1300'lerin başında oyulmuş, iki melek arasında Madonna ve Çocuk'tan oluşan Giovanni Pisano'ya ait bir heykel grubunu barındırır. Bunca resimli mekândan sonra oyma mermer, dingin bir tempo değişikliğidir ve bir dakikanızı hak eder.

Göremeyeceğiniz bir şey Giotto'nun resmettiği Haç'tır. Bir zamanlar şapelde asılıydı ve şimdi, kısa bir yürüyüş mesafesindeki eski Eremitani rahipleri manastırında, Musei Civici Eremitani'de bulunmaktadır. Sattığımız her bilet Eremitani müzelerini içerir; bu yüzden onu yakından görmek için giriş saatinizden sonra orada zaman ayırın.

Giotto neden önemliydi: mekân, ağırlık ve duygu

Şapelin kendi metni iki devrimden söz eder. Birincisi mekândır: Giotto, Rönesans kuramını yüz yıl önceden müjdeleyen derinlik ve perspektif sunar. İkincisi ise insanlardır; gerçek bir fiziksel varlık ve gerçek duygularla resmedilmişlerdir. Bunun örnekleri, zaten bulduğunuz ikisidir: Altın Kapı'daki öpücük ve Masumlar Katliamı'ndaki ağlayan anneler.

Wikipedia'nın Giotto maddesi de aynı şeyi söyler. Figürleri sağlam biçimde üç boyutludur ve Bizans modellerini izlemez; insan yüzünü ve duyguyu resmetme biçimi onu çağdaşlarından ayırır. Scrovegni fresklerini Erken Rönesans'ın en yüce başyapıtlarından biri olarak nitelendirir. 2021'de şapel, Padova'nın on dördüncü yüzyıl fresk döngülerinin UNESCO Dünya Mirası alanının bir parçası oldu.

İşin ölçeğini bilmek de yardımcı olur. Giotto otuzlu yaşlarının ortasındaydı, yaklaşık 40 kişilik bir ekiple çalışıyordu ve resim, tahminen 625 iş günü taze sıva gerektirdi. Şapelin kendi metni, döngünün 1303 ile 1305 arasında yaklaşık iki yılda resmedildiğini söyler.

Enrico, babası Reginaldo ve Dante'nin Inferno'su

Enrico Scrovegni varlıklı bir Padova bankacısıydı. 6 Şubat 1300'de eski Roma arenasının bulunduğu yerin yanındaki araziyi satın aldı; binanın Arena Şapeli olarak da anılmasının nedeni budur. Burada, bu şapelin bitişik olduğu bir saray inşa ettirdi; burası özel bir aile ibadet yeri ve kendisi ile eşi için bir anıt mezar olacaktı. Şapel 25 Mart 1303'te Santa Maria della Carità'ya adandı ve 25 Mart 1305'te kutsandı.

Babası Reginaldo'nun edebiyattaki yeri pek de övülesi değildir. Dante onu Inferno'nun XVII. kantosunda tefeciler arasına yerleştirdi. Uzun bir gelenek, Enrico'nun Son Yargı duvarındaki adağının ailenin tefecilik günahını temizlemeyi amaçladığını söyler; Cehennem'de para keseleriyle tefecileri gördüğünüzde bunu düşünmemek elde değil. Her bilgin aynı fikirde değil. Giuliano Pisani, Dante'nin kantosunun şapelin tamamlanmasından birkaç yıl sonraya tarihlendiğini, dolayısıyla bunun sebep olamayacağını belirtir. Hikâyenin tadını çıkarın ve ona temkinli yaklaşın.

15 dakikalık bir bakış planı

İçeri girmeden önce: biletinizi, şapelden yaklaşık 100 metre uzaklıktaki Piazza Eremitani 8 adresindeki Musei Civici agli Eremitani'nin bilet gişesinden, giriş saatinizden en az 30 dakika önce alın. Giriş saatinizden en az 5 dakika önce şapelin giriş pavyonunda olun. Geç kalmak giriş yapılamaması anlamına gelir. Ardından, en fazla 25 kişilik bir grupla iklimlendirilmiş bir bekleme odasında 15 dakika geçirirsiniz; bu, bu planı yeniden okumak için iyi bir andır. Çantalar vestiyere veya dolaplara bırakılır; kişisel kullanım için flaşsız fotoğraf çekmeye izin verilir.

0 ila 2. dakikalar: ortada durun ve tonoza bakın. 2 ila 4. dakikalar: sunağa dönün ve zafer kemerini okuyun; Tanrı'nın Gabriel'i gönderişi, ardından Müjde. 4 ila 6. dakikalar: sağınızdaki en üst sıra, Altın Kapı'da sona erer. 6 ila 9. dakikalar: aynı duvarda Masumlar Katliamı ve Judas'ın Öpücüğü, ardından karşısındaki Ağıt. 9 ila 11. dakikalar: zemin seviyesindeki Erdemsizlikler ve Erdemler, ortadaki Adalet ve Adaletsizlik ile başlayarak. 11 ila 12. dakikalar: presbiteriyumdaki Pisano Madonna'sı.

12 ila 15. dakikalar: arkanızı dönün ve son üç dakikanızı Son Yargı'ya ayırın. Mandorlası içindeki İsa'yı, göğü dürüp toplayan melekleri, tefecileriyle Cehennem'i ve maketini sunan Enrico'yu bulun. Ardından, mekân hâlâ aklınızda tazeyken Giotto'nun Crucifix'i için Eremitani'ye geçin.